POLSTR zamiast WIBOR – jak działa nowy wskaźnik, kalkulator raty i skutki dla kredytobiorców

POLSTR – co to jest i jak działa?

Reforma wskaźników referencyjnych została przygotowana przez Narodową Grupę Roboczą współpracującą z Komisją Nadzoru Finansowego, Narodowym Bankiem Polskim, Ministerstwem Finansów oraz spółką GPW Benchmark, pełniącą rolę administratora wskaźników referencyjnych w rozumieniu rozporządzenia BMR Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/1011 o wskaźnikach referencyjnych. Zgodnie z nim wskazane jest odchodzenie od parametrów o charakterze szacunkowym na rzecz tych wolnych od ryzyka.

O ile WIBOR (w pewnym uproszczeniu) opierał się na faktycznych transakcjach i na deklaracjach banków na jaki procent są gotowe pożyczyć sobie wzajemnie pieniądze na różne okresy, o tyle POLSTR bazuje jedynie na rzeczywistych transakcjach.

Jak wyliczany jest POLSTR na podstawie transakcji O/N?

Za ustalenie i opublikowanie wskaźnika POLSTR odpowiada spółka GPW Benchmark, której działalność jest nadzorowana przez KNF. Reguły ustalania POLSTR zostały opisane w Oświadczeniu Administratora Indeksu Stopy Procentowej POLSTR. Oto najważniejsze założenia:

• wskaźnik jest obliczany wyłącznie na podstawie danych o depozytach niezabezpieczonych zawartych przez największe banki z innymi instytucjami finansowymi (np. fundusze emerytalne, instytucje ubezpieczeniowe, fundusze inwestycyjne), bankami spółdzielczymi czy Spółdzielczymi Kasami Oszczędnościowo-Kredytowymi, na termin O/N (overnight - na jedną noc);

• w obliczeniach uwzględniane są transakcje na min. 50 mln zł (operacje na wyjątkowo wysoką kwotę wchodzą do obliczeń tylko do określonego poziomu; obliczanego statystycznie i aktualizowanego co roku);
• odrzucane są transakcje odbiegające od obliczonej mediany o przyjęty na dany okres wskaźnik;
• transakcje jednej instytucji finansowej nie mogą odpowiadać za więcej niż 75% wolumenu; dane przyjęte do obliczenia wskaźnika muszą pochodzić od przynajmniej trzech podmiotów;
• łączny wolumen transakcji musi opiewać na kwotę min. 1 mld zł.

Gdy któryś z warunków nie jest spełniony, uruchamiana jest procedura zastępcza, w której POLSTR jest obliczany w oparciu o zmianę stóp NBP lub transakcje z poprzednich dni.

Dalsze etapy ustalania wskaźnika to:

• zgrupowanie transakcji (od najniższej do najwyższej);
• obliczenie łącznej kwoty transakcji zgłoszonych w danym dniu i odcięcie po 25% wolumenu od góry i od dołu;
• obliczenie średniej ważonej (większe transakcje mają większy wpływ na wskaźnik, a te na niższe kwoty – mniejszy) podawanej w procentach, z zaokrągleniem do trzech miejsc po przecinku.

Wskaźnik jest udostępniany zainteresowanym podmiotom i publikowany na oficjalnej stronie GPW Benchmark.

Dlaczego POLSTR wybrano zamiast WIRON-u?

W trakcie prac nad reformą wskaźników referencyjnych początkowo powstał WIRON (Warsaw Interest Rate Overnight). Opracowywano go w oparciu o jednodniowe transakcje depozytowe zawierane przez banki z innymi bankami, instytucjami finansowymi i dużymi przedsiębiorstwami. Szybko okazało się, że dynamiczne zarządzanie płynnością finansową przez korporacje powoduje trudne do przewidzenia zmiany indeksu w określone dni miesiąca.

POLSTR bazuje na bardziej stabilnych danych, a przedstawione wyżej zasady pozwalają zminimalizować wpływ niestandardowych operacji lub nadmierny wpływ transakcji zawartych przez jeden podmiot. Ponadto, metodologia ustalania POLSTR jest zbieżna ze sposobem wyznaczania podobnego wskaźnika dla strefy euro przez Europejski Bank Centralny oraz amerykańskim wskaźnikiem SOFR. Ułatwia to zagranicznym inwestorom wycenę polskich instrumentów (np. obligacji), upraszcza zawieranie międzynarodowych umów transakcyjnych.

Dzięki odrzuceniu transakcji zawieranych z przedsiębiorstwami POLSTR współgra ze stopą depozytową NBP, zapewnia korelację parametrów z warunkami rynkowymi, co jest niezwykle ważne dla inwestorów zagranicznych, sprzyja rozwojowi instrumentów pochodnych.

Jak czytać notowania i stawki POLSTR?

Zacznijmy od informacji na temat najprostszego wskaźnika POLSTR, dotyczącego transakcji O/N (overnight). Opublikowana danego dnia (np. we wtorek 2 października, w) wartość, została obliczona w opisany wyżej sposób w oparciu o informacje o transakcjach zawartych przez banki poprzedniego dnia roboczego (1 października).

POLSTR Stopa Składana (1M, 3M lub 6M) wylicza się na podstawie stawek jednodniowych z danego okresu.

GPW Benchmark przekazuje nie tylko wynik obliczeń wartości wskaźnika (np. 5,712%), ale także liczbę transakcji wziętych pod uwagę przy jego obliczeniach (np. 20), ich wartość ( np. 11,35 mld zł) oraz liczbę podmiotów, których transakcje zostały uwzględnione. Wysoka kwota podnosi wiarygodność wskaźnika i wskazuje na płynność rynku.

Czym różnią się POLSTR O/N, 1M, 3M i 6M?

POLSTR, podobnie jak WIBOR, wyznaczany jest na różne okresy, by pokazać sytuację na rynku w krótszej i dłuższej perspektywie czasowej.

Wskaźnik O/N pokazuje warunki na jakich zostały zawarte transakcje w konkretnym dniu roboczym. Natomiast POLSTR 1M / 3M / 6M Stopa Składana jest obliczany jako stopa procentowa na koniec zadanego okresu poprzez złożenie oprocentowania wynikającego z wysokości POLSTR O/N dla poszczególnych dni roboczych tego okresu.

Różnica między starym a nowym wskaźnikiem sprowadza się do faktu, że WIBOR opierał się na danych rzeczywistych i przewidywaniach dotyczących przyszłości, natomiast POLSTR bazuje jedynie na danych o transakcjach O/N w określonym okresie. Im jest on dłuższy, tym mniejsza wrażliwość wskaźnika na wahania płynności na rynku.

POLSTR a WIBOR – najważniejsze różnice

Różnice między WIBOR a POLSTR najłatwiej wychwycić, porównując oba wskaźniki w kilku obszarach.

Dlaczego POLSTR może reagować na zmiany stóp z opóźnieniem?

Wynika to ze sposobu ustalania tego wskaźnika, który opiera się na rzeczywistych transakcjach zawartych w przeszłości.

Zmiana stóp procentowych ogłoszona przez RPP, np. 1 marca, zaczyna obowiązywać od kolejnego dnia i zawarte wówczas umowy mogą już uwzględniać zmianę warunków rynkowych. Znajdzie to odzwierciedlenie w wysokości wskaźnika, który zostanie opublikowany 3 marca.

Opóźnienie czasowe jest jeszcze lepiej widoczne przy POLSTR składanym w okresie kilku miesięcy. Przykładowo, wskaźnik POLSTR 3M Stopa Składana odzwierciedla skumulowaną stopę procentową z ostatnich 3 miesięcy kalendarzowych obliczoną na podstawie dziennych stawek POLSTR z dni roboczych w tym okresie. Jeśli - przykładowo - po 30 dniach uwzględnianych w odczycie RPP zmieni stopy procentowe, to znajdzie to pełne odzwierciedlenie w wysokości wskaźnika dopiero po 90 dniach, kiedy to dane sprzed decyzji RPP przestaną mieć wpływ na codzienne odczyty dokonywane po decyzji Rady.

Trzeba pamiętać, że moment wpływu zmiany wskaźnika referencyjnego (niezależnie od tego, czy jest to WIBOR czy POLSTR) zależy od zasad aktualizacji oprocentowania zapisanych w umowie.

Kiedy POLSTR zastąpi WIBOR?

Wprowadzenie wskaźnika POLSTR nie oznacza, że WIBOR natychmiast zniknie, że wszystkie kredyty od razu zostaną przekształcone na zobowiązania, których warunki będą powiązane z POLSTR.

Co się zmieni w nowych umowach kredytowych od 2027 r.?

POLSTR zaczął być stosowany przez banki w nowych umowach kredytów hipotecznych we wrześniu 2026 r. (jako pierwszy zrobił to PKO BP). Potem kolejne instytucje informowały o rezygnacji przy tego typu zobowiązaniach z WIBOR-u i zastępowania go POLSTR 1M Stopa Składana.

Zgodnie z wytycznymi Komisji Nadzoru Finansowego po 1 stycznia 2027 r. wszystkie nowe umowy kredytowe z oprocentowaniem zmiennym powinny uwzględniać POLSTR; WIBOR powinien być wykorzystywany tylko w odniesieniu do zawartych wcześniej umów.

Do kiedy WIBOR będzie stosowany w obecnych kredytach?

Według obecnych ustaleń opracowywanie i publikowanie WIBOR-u 1M, 3M i 6M zakończy się dopiero 31 grudnia 2036 r. Do tego czasu wspomniane wskaźniki mogą być nadal wykorzystywane do ustalania warunków spłacanych zobowiązań.

Można się jednak spodziewać, że po zakończeniu prac związanych z wprowadzeniem POLSTR, zebraniu doświadczeń dotyczących jego funkcjonowania, banki będą namawiały kredytobiorców do podpisywania aneksów określających zasady przejścia ze starego wskaźnika na nowy. Rząd chce wręcz zobowiązać kredytodawców, by w określonym czasie od wejścia w życie przepisów, przedstawili kredytobiorcom propozycję przejścia na nowy wskaźnik. Decyzja w tej sprawie jeszcze nie zapadła.

Co może się stać z umowami po zakończeniu publikacji WIBOR-u?

Gdyby w momencie zakończenia publikacji WIBOR-u funkcjonowały jeszcze umowy oparte o ten wskaźnik, to znajdą zastosowanie zapisane w nich tzw. klauzule awaryjne (jeśli są w umowie) lub zapisy rozporządzenia Ministra Finansów.

Klauzule awaryjne powinny być zapisane w umowach kredytowych podpisywanych po wejściu w życie wspomnianego wyżej unijnego rozporządzenia BMR i jasno określać tryb przejścia na nowy wskaźnik. Można więc założyć, że są już znane kredytobiorcom i ich wprowadzenie odbędzie się płynnie.

Bardziej skomplikowana jest sytuacja kredytobiorców, których umowy nie mają klauzul awaryjnych. W ich przypadku będą miały zastosowanie przepisy unijne (zawierają ogólne wytyczne, które muszą być uwzględniane przy tworzeniu norm krajowych) i rozporządzenie wydane przez Ministra Finansów. Obecnie zakłada się, że ze względu na długi okres przejściowy nie będzie konieczności jego przygotowywania, gdyż banki będą zainteresowane jak najszybszym uporządkowaniem swoich portfeli kredytowych, w związku z czym przygotują korzystne dla kredytobiorców warunki aneksowania umów.

Gdyby jednak tak się nie stało, minister odgórnie ustali w rozporządzeniu, że w miejsce wskaźnika WIBOR będzie stosowany POLSTR i określi tzw. spread korygujący, czyli współczynnik, który zapewni, że zmiana będzie neutralna dla obu stron umowy.

Jak POLSTR może wpłynąć na ratę kredytu?

Według założeń reformy, sam fakt wprowadzenia nowego wskaźnika powinien być dla kredytobiorcy przynajmniej neutralny. Odrębną kwestią są warunki nowych umów kredytowych.

Czy rata kredytu z POLSTR będzie niższa?

Gdyby oprocentowanie kredytu bazowało tylko na samym wskaźniku POLSTR, to faktycznie oprocentowanie nowego zobowiązania opartego na POLSTR mogłoby być niższe niż tego uwzględniającego WIBOR. Jak już wspominaliśmy, konstrukcja POLSTR opiera się bowiem na danych z przeszłości, nie zawiera w sobie czynnika ryzyka, który powodował wyższe wartości wskaźnika WIBOR.

Jako że elementem składowym oprocentowania kredytu jest także marża banku, której wysokość zależy od decyzji kredytodawcy, to ostateczna wysokość raty nowego zobowiązania opartego na POLSTR może być wyższa lub niższa od kredytu opartego na WIBOR. Wiele będzie zależało od działań marketingowych poszczególnych banków, sytuacji na rynku finansowym i popytu na kredyty hipoteczne.

Czym jest spread korygujący i kiedy może mieć zastosowanie?

Spread korygujący to dodatkowy element mający wpływ na wysokość raty kredytu. Ma zapewnić, że przejście ze wskaźnika WIBOR na POLSTR będzie neutralne dla obu stron umowy, czyli kredytodawcy i kredytobiorcy. Spread może pojawić się przy podpisywaniu aneksów do umów opartych o WIBOR i wynikać z decyzji kredytodawcy (do czasu wyznaczania WIBOR-u) lub rozporządzenia Ministra Finansów (gdyby zostało ono jednak wydane; dotyczyłoby tylko umów kredytowych, w których nie ma klauzul awaryjnych a wyznaczanie wskaźnika WIBOR zostałoby zakończone).

Kalkulator raty: WIBOR a POLSTR

Dostępność kredytów opartych o nowy i dotychczasowy wskaźnik referencyjny rodzi pytanie, która z ofert jest atrakcyjniejsza. Z kolei obecni kredytobiorcy, otrzymując propozycję aneksu do umowy ze wskaźnikiem WIBOR, mogą się zastanawiać, czy parametry proponowane przez bank rzeczywiście spełniają wymóg neutralności, nie spowodują wzrostu wysokości raty?

Odpowiedzi na powyższe pytania można szukać korzystając z kalkulatora uwzględniającego potrzebne parametry.

Symulacja raty dla kredytu 400 000 zł: WIBOR 3M a POLSTR 1M z hipotetycznym spreadem

Powyższe obliczenia są przykładowe. Zawsze trzeba pamiętać, że ostateczne warunki kredytowania zależą od wyniku badania zdolności i wiarygodności kredytowej klienta i działań marketingowych banku.

Mam kredyt na WIBOR-ze – czy muszę coś zrobić?

Zmiana wskaźnika referencyjnego nie wiąże się z koniecznością inicjowania przez kredytobiorcę jakichkolwiek działań. Należy po prostu spłacać zobowiązanie według dotychczasowych reguł.

To bank może wyjść z inicjatywą podpisania aneksu do umowy kredytowej, który określi warunki przejścia z WIBOR-u na POLSTR. W przygotowywanych przez rząd przepisach jest propozycja, by dokument miał dwumiesięczny okres „ważności”, zawierał informacje wskazujące od kiedy nastąpi zmiana, według jakich zasad po ich wprowadzeniu będzie określane oprocentowanie kredytu oraz ile wynosi spread korygujący (jeśli wystąpi). Rząd proponuje też, że banki miały obowiązek poinformowania klientów, czy konieczne są jeszcze jakieś inne działania z ich strony.

Czy zmiana wskaźnika wymaga podpisania aneksu?

Bank nie ma obowiązku przygotowywania aneksu do umowy kredytowej, a jeśli nawet to zrobi, to kredytobiorca nie musi godzić się na zaproponowane mu ewentualnie warunki i do czasu zakończenia publikacji wskaźnika WIBOR może spłacać kredyt na dotychczasowych zasadach. Odstępstwo od tej reguły może wynikać z konkretnych zapisów umowy kredytowej.

Kredytodawca nie ma prawa rozwiązać umowy kredytowej, żądać wcześniejszej spłaty zobowiązania czy zmienić jego parametrów jedynie z powodu odmowy podpisania aneksu wprowadzającego nowy wskaźnik referencyjny.

Co sprawdzić po otrzymaniu propozycji podpisania aneksu?

Po otrzymaniu propozycji podpisania aneksu do umowy kredytowej należy zwrócić uwagę na kilka kluczowych jego elementów:

• nazwę wskaźnika referencyjnego jaki bank proponuje wprowadzić i zasady jego wykorzystywania;
• wysokość oraz zasady stosowania spreadu;
• proponowaną marżę banku w porównaniu do tej dotąd stosowanej;
• częstotliwość aktualizacji oprocentowania;
• datę wejścia zmian w życie;
• inne zmiany wprowadzane aneksem.

Jak sprawdzić klauzulę awaryjną w umowie kredytowej?

Przepisy dotyczące klauzul awaryjnych (tzw. fallback clause), wynikające z unijnego rozporządzenia BMR i mające zastosowanie w sytuacji zaprzestania publikowania wskaźnika, o który są oparte parametry kredytu, obowiązują od 1 stycznia 2018 r. Wynikające z nich zapisy mogą znajdować się w umowie kredytowej wśród definicji pojęć występujących w dokumencie (np. wskaźnik referencyjny, WIBOR) lub w częściach dotyczących oprocentowania kredytu, zasad ustalania stóp procentowych i im podobnych.

Jeśli kredyt był zaciągnięty przed wspomnianą datą, to możliwe jest, że stosowne zapisy zostały wprowadzone do umowy na mocy aneksu podpisanego z kredytodawcą.

Niezależnie od sytuacji, trzeba szukać zwrotów typu: zaprzestanie publikacji wskaźnika referencyjnego, istotna zmiana obliczania wskaźnika referencyjnego, rozporządzenie BMR.

Właściwie sformułowana klauzula awaryjna powinna precyzyjnie określać, co się stanie w momencie zaprzestania publikowania dotychczasowego wskaźnika referencyjnego, jak bank określi nową stawkę oprocentowania (w oparciu o jakie przepisy?; z zastosowaniem wskaźnika alternatywnego czy zamiennika ustawowego, a może tylko z wykorzystaniem marży?) i wskazywać na równowagę praw obu stron umowy. Zapisy ogólnikowe, dające bankowi dużą swobodę w wyborze kroków jakie będzie mógł podjąć, noszą znamiona tzw. klauzul niedozwolonych (zwanych abuzywnymi).

Konsultacja wątpliwości

Większość umów i aneksów do nich pisana jest językiem prawno-finansowym, często trudnym do zrozumienia przez przeciętnego klienta banku. Dlatego ewentualne podpisanie dokumentu powinno być poprzedzone wyjaśnieniem wszelkich wątpliwości z kredytodawcą lub prawnikiem.

Rozmowa z tym ostatnim jest szczególnie wskazana, gdy doradca kredytowy nie będzie potrafił/chciał udzielić przekonujących wyjaśnień. Jeśli prawnik uzna, że treść dokumentu zawiera nieprawidłowe sformułowania, należy poinformować bank o tym fakcie i zażądać ich zmiany. W razie braku reakcji kredytodawcy o kwestionowanych sformułowaniach można poinformować Rzecznika Finansowego, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Komisję Nadzoru Finansowego.

Kluczowa reforma rynku kredytowego

Reforma wskaźników referencyjnych i zastąpienie WIBOR-u przez POLSTR to jedna z najważniejszych zmian na polskim rynku finansowym w ostatnich latach. Niezbędne działania muszą podjąć przede wszystkim kredytodawcy. Ich klienci nadal mogą spłacać zobowiązania na dotychczasowych zasadach, odmowa podpisania podsuniętego przez bank aneksu do umowy nie może wiązać się z negatywnymi konsekwencjami, np. z postawieniem kredytu w stan natychmiastowej wymagalności.

Podkreślmy, że głównym celem wprowadzanych zmian jest zwiększenie przejrzystości oraz bezpieczeństwa umów, ograniczenia do minimum ryzyka manipulowania wskaźnikami referencyjnymi. Reforma została tak pomyślana, by zmiana wskaźnika nie wpływała negatywnie na portfele warunki spłaty dotychczas zaciągniętych zobowiązań.

Nie można jednak wykluczyć, że w podsuwanych do podpisania aneksach umów kredytowych znajdą się klauzule niedozwolone, stawiające kredytodawcę w uprzywilejowanej pozycji. Zaakceptowanie takich zapisów może w przyszłości utrudnić dochodzenie swoich praw przed sądem. Dlatego przed podpisaniem jakichkolwiek dokumentów przygotowanych przez bank należy je dokładnie przeanalizować, sprawdzić nowe zasady ustalania oprocentowania oraz zweryfikować poprawność innych zapisów.